.R.R. Tolkien is geboren in Bloemfontein, Zuid-Afrika. Zijn vader stierf toen hij nog jong was. Zijn moeder bekeerde zich tot het katholicisme, ondanks hevige protesten van haar familie. Zij stierf aan diabetes toen hij een tiener was, maar hij voelde voor de rest van zijn leven dat zij een martelaar was voor haar geloof; dit beïnvloedde duidelijk zijn eigen katholieke geloofsbelijdenis.

In de periode nadat hij wees was geworden, ontmoette hij Edith Bratt (die later model stond voor Luthien) en werd verliefd op haar. Ondanks vele obstakels trouwde hij met haar, zijn eerste en grootste liefde. Tolkien diende in het Britse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog, bij het meest gedecoreerde Britse legeronderdeel, de Lancashire Fusiliers. Hij zag een aantal van zijn medestrijders en een aantal van zijn dierbaarste vrienden het leven verliezen. Hijzelf eindigde in een militair ziekenhuis, lijdend aan loopgravenkoorts (trench fever). Tijdens zijn herstel begon hij met het schrijven van een serie sprookjes gebaseerd op zijn studie naar mythologie en folklore, die hij The Book of Lost Tales noemde.

Kenners van zijn werk zeggen dat de oorlog zijn werk heeft beïnvloed; dat hij fantasie zag als een ontsnapping aan de vreselijke realiteit van fabrieken, machines, pistolen en bommen van de twintigste eeuw.

Tolkien had nooit verwacht dat zijn boeken populair zouden worden bij het grote publiek. Hij schiep de wereld van Midden-aarde (Middle-earth) als de verklaring voor de talen die ontwierp. Door tussenkomst van een voormalige student, publiceerde hij De Hobbit (The Hobbit) (1937), een boek dat hij voor zijn eigen kinderen had geschreven. Hoewel het boek was bedoeld voor kinderen, werd het ook door volwassenen gelezen. Het was zelfs zo populair dat de uitgever (Allen & Unwin) Tolkien vroeg een vervolg te schrijven.